ПУБЛИКУМ Вистината на прво место
Изненадувачката иницијатива на американскиот претседател за ставање крај на војната во Украина го врати на дневен ред прашањето кое тлее уште од првиот мандат на Доналд Трамп: неговата повеќе или помалку јасно формулирана закана дека САД би можеле да се повлечат од НАТО и од своите обврски, оставајќи ги Европејците сами.
Британскиот премиер Кир Стармер одговори на овие грижи и најави зголемување на трошоците за одбрана на неговата земја до 2,5 отсто од бруто домашниот производ (БДП) до 2027 година. Во моментов, трошоците за одбрана на Велика Британија изнесуваат 2,3 отсто.
По ова зголемување треба да следи дополнително зголемување. Тоа е во согласност со новата улога што Велика Британија треба да ја преземе во меѓународната заедница. „Оваа инвестиција значи дека Велика Британија ќе ја зајакне својата позиција како лидер во НАТО и колективната одбрана на нашиот континент.“
Во Германија, каде штотуку е сменета актуелната влада, сѐ уште нема конкретни чекори. Откако, најверојатно новиот шеф на владата, Фридрих Мерц (ЦДУ) прво ја отфрли брзата реформа на должничката сопирачка, дебатата во Берлин продолжува. Можно е новата влада да одлучи да ги ублажи правилата за задолжување или да основа уште еден специјален фонд.
Закана од Исток
Досега, европските партнери во НАТО се потпираа на САД, како најголем и економски најсилен партнер, да го носат главниот товар и да се помагаат меѓусебно во одбраната од воени закани или напади.
Од оваа страна на Атлантикот, сега се размислува како да се одговори на можниот крај на Северноатлантскиот пакт. Иако, вели Рафаел Лос, експерт за одбрана и безбедност во Европскиот совет за надворешни односи (ЕЦФР), во моментов не е проблем што „руските трупи ќе стојат утре пред Берлин“, тој за ДВ изјави дека вистинска опасност е „што Русија има за цел да ги растури НАТО и ЕУ за да може да ја искористи својата воена доминација на европскиот континент“.
И бриселскиот тинк-тенк Бригел предупредува на можен „руски напад врз земја од Европската унија. Проценките на НАТО, Германија, Полска, Данска и балтичките земји укажуваат дека Русија е подготвена за напад во рок од три до десет години“. Ова произлегува од моменталната оценка на Бригел од 21 февруари.
„Предизвикувачка игра со бројки“
Истражувачкиот центар наведува што ќе биде потребно за Европа да избегне да биде беспомошна во случај на повлекувањето на САД од трансатлантскиот одбранбен пакт. Станува збор за замена за „борбените бригади, бродови, авиони и така натаму“ кои САД уште би ги ставиле на располагање. Од друга страна, станува збор за „разузнавачки, комуникациски и лидерски способности кои се неопходни за употреба на големи и сложени воени формации“.
Прво, таканаречениот „хардвер“ е само „игра со бројки“, иако е „предизвикувачка“. Меѓутоа, второ, таканаречениот „софтвер“ на „Европејците им е потешко да го заменат“. Овде не се работи само за набавка на материјали и обука на нов персонал. Ќе мора да се создадат нови структури, а тоа ќе ја „чини Европа стотици милијарди евра и би траело многу години“.
Се уште има доволно за војната во Украина
Кога канцеларот Олаф Шолц зборуваше за пресвртница по рускиот напад врз Украина, сојузната влада создаде „специјален фонд“ од 100 милијарди евра за финансирање на обновување на Бундесверот, кој со години беше запоставен.
Тоа сè уште не е целосно потрошено, но веќе е испланирано, вели експертот за одбрана Лос. Покрај тоа, „се користеше за започнување итни набавки, со цел истовремено да се овозможи постепено зголемување на редовниот буџет за одбрана. Меѓутоа, тоа не беше постигнато во изминатите три години“.
Сè е половина лошо, ако се следат калкулациите на Бригел. „Од макроекономска гледна точка, бројките се доволно мали за Европа да може целосно да ги замени САД.“ Во овој контекст, бриселските експерти посочуваат дека во 2024 година, американската воена поддршка за Украина изнесувала 20 милијарди евра од вкупно 42 милијарди евра. „За да ги замени САД, ЕУ ќе треба да потроши само уште 0,12 отсто од својот БДП – што е изводлива сума.“
НАТО без САД – тоа ќе биде скапо
Значи, тоа би требало да биде доволно за поддршка на Украина – но што се случува ако САД целосно се повлечат од НАТО? Тоа би чинело многу, многу повеќе пари. И, според мислењето на економистите од Бригел, не треба да се заборави дека „германските воени способности далеку заостануваат зад потребните и способностите ветени на сојузниците”. „Германското ветување дека ќе обезбеди две дивизии за НАТО – обично околу 40.000 војници – се соочува со значителни пречки. Ова мора да се промени, бидејќи, со оглед на големината на земјата, германскиот придонес сигурно треба да биде близу 100.000 дополнителни војници.”
Секако, се поставува прашањето за финансирање. Џек Ален-Рејнолдс, заменик главен економист за еврозоната во онлајн сервисот Капитал Економикс, очекува дека „европските трошоци за одбрана значително ќе се зголемат”. Според неговите пресметки, „краткорочно е оправдано зголемување од околу 250 милијарди евра годишно, што е околу 3,5 проценти од БДП.”
Потребна е фантазија
Ален-Рејнолдс размислувал и за тоа од каде би можеле да дојдат сите тие пари. Една можност: пренамена на Европската инвестициска банка или, наместо тоа, основање на „банка за повторно вооружување”. Ова би „им овозможило на европските влади значително да го поддржат секторот за одбрана со минимално влијание врз националните буџети”.
Алтернативно, ЕИБ би можела да дава кредити на компании за оружје или да „издава обврзници специјално наменети за одбранбени проекти”. Ова не би ги финансирало директно воениот перссонал или опрема, туку би „ги финансирало европските компании за оружје за да се зголеми понудата на воена опрема во Европа”.
Сепак, најлесниот начин да се зголемат трошоците за одбрана би бил „кога ЕУ би започнала нова програма за заедничко задолжување, споредлива со фондот за опоравување од ковид-пандемијата вреден 750 милијарди евра”. Тоа би било токму она што многумина во Берлин, а веројатно и новиот канцелар, секогаш го одбивале: еврообврзници.
Сепак, Ален-Рејнолдс ја брани својата идеја: “Ова би бил релативно евтин начин за ЕУ да добие пристап до пазарите, бидејќи би имала корист од AAA кредитниот рејтинг и би им овозможила на финансиски ограничените влади да избегнат кредити во своите биланси.”
Добро во лошото
Ако ги погледнете берзите, мрачните изгледи за променетата безбедносна ситуација имаат и позитивна страна: многу инвеститори се ослободуваат од своите акции во автомобилската индустрија, несигурни поради повторените закани на американскиот претседател за воведување високи увозни давачки за европските автомобили. Наместо тоа, некои од нив сега инвестираат во акции на компании за оружје – очигледно акции со „фантазија”.
Сепак, и економски би можело да има позитивни ефекти, смета Бругел: „Од макроекономска гледна точка, зголемувањето на трошоците за одбрана финансирано со задолжување треба да ја поттикне европската економска активност.” Освен тоа, постои надеж дека „трошоците за одбрана преку иновации можат да дадат и позитивен придонес за долгорочниот раст.”
„До одреден степен, да”, признава експертот на ЕЦФР Рафаел Лос за ДВ: „Зголемувањето на Бундесверот ќе има позитивни ефекти и врз локациите неговите бази и касарни и индустријата за оружје, а со тоа и врз локалната економија и вработените. Ако работните места кај добавувачите на автомобилската индустрија можат да се зачуваат со пренасочување на производство на оружје, тоа секако е за пофалба.” Сепак, експертот предупредува на претерана надеж: „Ефектите не треба да се преценуваат.”
