Европа се вооружува – кој ќе го плаќа тоа?

За „повторното вооружување на Европа“ треба да се издвојат околу 800 милијарди евра, најавија претставниците на државите од Европската унија (ЕУ) на вонредниот самит на 6 март 2025 година во Брисел. Претседателката на Европската комисија,  Урсула фон дер Лајен, наскоро ќе ги презентира деталите за тоа како ова треба да се финансира.

Засега се чини дека најголемиот дел од пакетот од 800 милијарди евра, поточно 650 милијарди, ќе се собере преку ново задолжување на одделни земји од ЕУ, а не преку заеднички долгови. Останатите 150 милијарди треба да дојдат преку заеми обезбедени од буџетот  на ЕУ –  што веќе се приближува кон концептот на заедничко задолжување.

Неограничено задолжување

Фридрих Мерц, најверојатно иден канцелар на Германија, веќе направи преседан. Иако долго време е против ново задолжување,  сега е за  неограничено задолжување за вооружување.  „Што и да е потребно“, рече Мерц.

Со цел и другите земји од ЕУ да постапат на сличен начин, Фон дер Лајен планира да ја активира „клаузулата за исклучок“. „Ова ќе им овозможи на земјите-членки значително да ги зголемат трошоците за одбрана“, рече таа на Минхенската безбедносна конференција во февруари оваа година.

„Клаузулата за исклучок помага овие расходи да се усогласат со Пактот за стабилност и раст“, ​​објаснува Јирген Матас, експерт за меѓународна економска политика и финансиски пазари во Германскиот економски институт.

Пактот поставува јасни горни граници за државниот долг (60 проценти од бруто домашниот производ – БДП) и буџетскиот дефицит (3 проценти) за 20-те земји од еврозоната. Сепак, многу земји од еврозоната се веќе значително повеќе задолжени.

Доколку овие земји наскоро преземат дополнителен долг, Брисел ќе „замижи“  наместо да се заканува со санкции како досега.

Разликите во каматните стапки како предупредувачки знак

Во рамките на ЕУ, ваквата политика им дава на државите повеќе простор за маневрирање. Сепак, прашање е како ќе реагираат и дали ќе бидат убедени финансиските пазари.

Инвеститорите го следат кредитниот рејтинг на земјите, кои се оценуваат од специјализирани агенции. Полош рејтинг значи поскапи кредити.

Во еврозоната, Германија плаќа најниски камати на своите долгови. Разликата во каматните стапки во споредба со другите земји се нарекува распон. Италија во моментов плаќа 1,2 процентни поени повеќе  од Германија.  За време на должничката криза во 2010 година, тој јаз беше уште помал, но набрзо се зголеми на речиси 5 процентни поени. За Португалија и Грција разликата беше уште поголема.

Колку се повисоки каматните стапки, толку помалку државата има средства за други приоритети, како инвестиции, образование или пензии. Овие разлики можат да ја загрозат стабилноста на еврозоната, како што се случи за време на споменатата должничка криза.

Сè уште не е јасно како новото одбранбено задолжување ќе влијае на „spread”, разликата меѓу цената на купување и продавање, вели Матес.

Поуки од должничката криза

Ризикот сè уште постои. Затоа Матес упатува на инструмент од времето на должничката криза. Европскиот стабилизациски механизам (ЕСМ) тогаш создаде заштитен фонд во износ од неколку стотици милијарди евра за да и помогне на еврозоната да ја преброди бурата.

Матес гледа во ЕСМ „безбедносна резерва“ и во иднина. „Затоа неговите слободни средства „не смеат несоодветно да се користат за трошоци за одбрана.”

Време е за еврообврзници?

Големи трошоци, големи ризици – сега е вистинското време за заедничко задолжување, т.е. еврообврзници?

Принципот е следен: ако Европејците заеднички се задолжуваат, условите се поповолни за повеќето земји отколку ако позајмуваат поединечно. Тие профитираат од добрата кредитна способност на „побогатите“ земји – кои на крајот би ја презеле одговорноста за целиот долг.

Оваа тема со години ја дели ЕУ. Северните (Германија, Австрија, Холандија, Финска итн.) им замеруваат на јужните (Франција, Италија, Шпанија, Португалија, Грција итн.) за недисциплина во буџетската политика и одбиваат да дадат гаранции за нивните долгови.

Законите на ЕУ, исто така, забрануваат една земја да биде одговорна за долговите на друга. Ова се наведува во „Договорот за функционирање на Европската унија“, член 125.

Значи, ако еврообврзниците треба да се користат за финансирање на одбраната, ќе биде потребна измена на договорот за ЕУ. Ова не само што ќе потрае долго, туку ќе бара и едногласност. Прашањето е дали е тоа реално.

Заеднички долгови веќе постојат

Сепак, постојат веќе докажани форми на заедничко задолжување, иако со ограничена одговорност.

На пример, стимулативниот пакет од 750 милијарди евра  што ЕУ го воведе за време на пандемијата на коронавирус.  Потоа, во 2021 година, ЕУ се задолжи за прв пат како заедница. Одговорноста на поединечните земји е ограничена на нивниот удел во буџетот на ЕУ. За Германија тоа би било околу една четвртина од сумата.

Исто така, веќе споменатиот заштитен фонд ЕСМ и неговиот претходник ЕФСФ беа облици на заеднички долг.

Неопходно, неверојатно, целисходно?

„Дали заедничкото задолжување ќе стане неопходно останува да се види“, вели финансискиот експерт Матес.

Економистот Клеменс Фуест, претседател на минхенскиот институт Ифо, смета дека е „многу неверојатно“ трошоците за одбрана да се финансираат од заеднички долгови.

Овој инструмент е „несоодветен, бидејќи трошоците за одбрана се национален трошок и затоа што прво би требало да се развие концепт за одбранбената политика на Европската унија, а сега е неопходно брзо да се дејствува“, вели Фуест за ДВ.

Јенс Бојзен-Хогрефе, заменик-директор на одделот за економска анализа на Институтот за светска економија во Кил, смета дека заедничките долгови би биле „целисходни “ доколку би се финансирале заеднички воени задачи. Сепак, „не е јасно дали сите земји од ЕУ би ги исполниле заедничките одбранбени обврски односно дали тоа би го направиле во наредните години“.

Каков е ставот на Мерц за еврообврзниците?

Би било препорачливо да се создаде механизам во кој би можеле да учествуваат и земји кои не се членки на ЕУ, како што се Велика Британија или Норвешка. Исто така, треба да се носат одлуки без услов за едногласност, за на пример Унгарија да не може сѐ да блокира со вето, вели Бојзен-Хогрефе. Европската банка за развој (ЕИБ), која им припаѓа на сите земји на ЕУ, би можела да одигра „значајна улога“ во финансирањето на одбранбените проекти.

Сè уште не е јасно како точно ЕУ ќе го финансира своето повторно вооружување. Останува отворено и прашањето дали  Фридрих Мерц  ќе го промени ставот за заедничкото задолжување. „Ќе направам сѐ за да ја спречам Европската унија да влезе во таква должничка спирала“, рече тој уште во септември 2024 година за еврообврзниците. Мерц не одговори на прашањата на ДВ за оваа тема.