Ормускиот Теснец, Проектот слобода и опасноста од ескалација

Дали е можна безбедна придружба на танкери и трговски бродови низ Ормускиот Теснец од страна на американските вооружени сили? ДВ ги собра најважните прашања и одговори во врска со транспортот на танкери за нафта и гас низ теснецот.

Што е познато за „Проектот слобода“?

Во рамките на „Проектот слобода“, според податоците на Американската централна команда (CENTCOM), треба да бидат ангажирани повеќе од 100 копнени и поморски летала, како и 15.000 припадници на војската.

Проектот предвидува воспоставување координативен центар за регулирање на бродскиот сообраќај низ теснецот. Во моментов, иницијативата не предвидува американската морнарица да врши директна придружба (ескорт) на бродови низ Ормускиот Теснец.

Според податоците на Lloyd’s Market Association – здружение на околу 100 компании кои заедно осигуруваат ризици за бродови и нафтени платформи – во моментов од блокадата се погодени околу 1.000 бродови во регионот околу Ормускиот Теснец. На бродовите се заглавени приближно 20.000 морнари. За време на војната со Иран, во напади биле погодени 25 брода.

Според извештаите на Lloyd’s, од страна на американската влада немало претходна координација со браншата околу тоа како бродовите заглавени на Блискиот Исток „безбедно да бидат изведени од затворениот воден пат“.

Дали низ Ормускиот Теснец сè уште се движат бродови?

Да, но бродскиот сообраќај е сведен на минимум и повремено целосно запира. Додека пред нападот врз Иран од страна на САД и Израел на 28 февруари, низ теснецот дневно поминуваа помеѓу 125 и 140 бродови, според податоците на аналитичарот за суровини Кплервом од 30 април, сообраќајот е намален на околу седум бродови дневно.

Во моментов, теснецот е истовремено блокиран и од Иран и од САД. Блокадата од страна на Иран, која трае од 28 февруари, има за цел генерално да го намали бродскиот сообраќај. Според осигурителот на бродови Виндворд, кој го следи меѓународниот бродски сообраќај, сите бродови што сакаат да поминат низ теснецот мора да ја координираат пловидбата со иранските власти и дополнително да платат такса од еден долар по барел транспортирана нафта.

Блокадата од страна на САД започна на 13 април и е насочена кон бродови кои пристигнуваат во иранските пристаништа и заминуваат од нив. Според Виндворд, американската блокада довела до силен пад на иранскиот извоз на сурова нафта кон Азија.

Меѓународното здружение на бродопревозници БИМЦО ги повика страните во конфликтот да ја прекинат блокадата и да престанат да ги загрозуваат невините морнари.

„БИМЦО смета дека на повеќето бродопревозници им е потребен стабилен прекин на огнот, како и гаранции од двете страни во конфликтот, за да може да се обезбеди безбедно минување низ теснецот“, се наведува во соопштението на здружението. Особена причина за загриженост претставува опасноста од мини.

Дали пораснаа трошоците за осигурување на бродовите?

Да, војната со Иран драматично ги зголемува трошоците за осигурување на бродските транспорти низ Ормускиот Теснец. Сепак, според Германското здружение на осигурители (ГДВ), сè уште постои можност за осигурување на бродови.

„Се применува вообичаениот пазарен механизам при зголемен воен ризик“, изјави генералниот директор на ГДВ, Јерг Асмусен.

Сепак, според агенциски извештаи, неколку големи осигурителни компании за бродови веќе од 5 март ја суспендирале покриеноста за воен ризик во регионот околу Иран и Персискиот Залив, односно престанале да нудат нови полиси. Меѓу нив се осигурителите Гард, САкулд, НортСтандард, Лондон П&И Клуб, Американ Клуб, како и јапонскиот осигурителен концерн МС&АД Осигурување.

Ормускиот Теснец го поврзува Персискиот Залив на запад со Оманскиот Залив на исток и овозможува пристап до Арапското Море. Преку овој тесен премин на Блискиот Исток, членки на ОПЕК како Саудиска Арабија, Иран, Обединетите Арапски Емирати (ОАЕ), Кувајт и Ирак го извезуваат најголемиот дел од својата сурова нафта.

Во 2024 година, низ теснецот дневно во просек поминувале околу 20 милиони барели сурова нафта – речиси 20 проценти од светската потрошувачка. Катар, еден од најголемите светски извозници на течен природен гас (ЛНГ), речиси целиот свој ЛНГ го транспортира по овој пат, а низ теснецот минува вкупно околу една петтина од глобалната трговија со ЛНГ.

Кои земји се погодени од блокадата?

Ефективното затворање на Ормускиот Теснец има нерамномерни последици за земјите од Персискиот Залив. Додека Саудиска Арабија, Обединетите Арапски Емирати и Иран имаат делумни алтернативни можности, тоа не е случај со Ирак, Кувајт, Катар и Бахреин.

Иран може за извоз да го користи и пристаништето Џаск, кое се наоѓа во Оманскиот Залив и има директен пристап до Арапското Море – танкерите на тој начин не мора да минуваат низ Ормускиот Теснец. Наспроти тоа, Ирак, Кувајт, Катар и Бахреин немаат капацитети за заобиколување.

Дали досега имало американски воени ескорти во Ормускиот Теснец?

Да. За време на Иранско-ирачката војна (1980–1988), Кувајт во 1987 година побара од САД заштитна придружба за сообраќајот на нафтени танкери. Во таканаречената „Танкерска војна“, двете страни напаѓаа стотици танкери во Персискиот Залив и Ормускиот Теснец. Како одговор, САД ги регистрираа кувајтските танкери под свое знаме.

61 процент од бродовите нападнати за време на Танкерската војна биле нафтени танкери. Според анализа на Штраус-центарот за меѓународна безбедност и право, 55 од вкупно 239 нафтени танкери (23 проценти) биле целосно потонати или прогласени за изгубени.

Танкерската војна доведе до пад на трговската пловидба за 25 проценти, но цената на суровата нафта порасна само привремено. Причината беше тоа што Иран ја намали цената на нафтата за да ги компензира повисоките осигурителни премии за испораките.

Извор: DW