Субвенциите во земјоделството – бунар без дно

Речиси половина од најголемата житница во Македонија – Пелагонија последниве години не се обработува. Голем дел од нивите коишто во минатото беа посадени со жито, пченка и јачмен, сега се обраснати во трева и коров. Пелагонискиот и Североисточниот регион се најзагрозени – на земјоделските површини на кои порано се саделе јачмен и пченица, сега речиси воопшто не се произведува ништо.

Се намалуваат и земјоделските површини и приносот од засеани површини. Земјоделците се жалат на ниски откупни цени, несигурен откуп и пласман на земјоделските производи, немање на работна рака, незаинтересираност на младите за вклучување во земјоделското производство, обемни административни обврски кои им го скратуваат работното време, како и ненавремено исплаќање на субвенциите.

Тие се потешко се одлучуваат да вложат во модернизација и да го прошират производството, бидејќи не се сигурни дали ќе ги повратат инвестираните пари, или ќе западнат во долгови.

Па така, кај постарите опаѓа волјата за одгледување на земјоделски култури, а кај младите нема желба за работа на нива. Покрај тоа што нема интерес за одгледување на житните култури, се помалку се сади и тутун, иако се смета дека е една од најпрофитабилните култури во Северна Македонија.

Државата преку субвенции секоја година се обидува да го задржи интересот на земјоделците за да ги одржуваат нивите и да произведуваат доволно храна пред се за домашниот пазар. Но, и покрај тоа што државата одвојува 120 до 140 милиони евра годишно по основ на субвенции, се чини дека тие завршуваат во бунар без дно, а финансиската инјекција во пракса не ги дава посакуваните ефекти.  

„Државата помага онолку колку што може, но недоволно за да ни даде предизвик за да опстанеме со земјоделието“, вели за ДВ Петре Стојкоски, претседател на Асоцијација за земјоделци од Прилеп.

Зависни од увоз на храна

Македонија станува сѐ повеќе увозно зависна од храна, а тоа го говорат и сите статистички податоци – за 10 години за увоз на храна се потрошени 6,67 милијарди евра.  Иако важи за земјоделска држава со традиционални земјоделски производи, Македонија со години наназад се соочува со голем број предизвици што доведуваат до зголемен увоз на земјоделски производи. Иако земјата располага со повеќе од половина милион хектари обработливо земјиште, не успева да го прехрани целото население. 

Последните податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека само во јануари 2024 година за увоз на храна и живи животни, Македонија потрошила околу 85 милиони евра. Додека, пак, за цела 2023 година, државата потрошила 975,8 милиони евра. Според податоците од статистиката, од година на година потребите за храна од странство се зголемувале. Пред 10 години, Македонија за увоз на храна и живи животни потрошила 517,8 милиони евра, што значи дека за една деценија увозот на храна се зголемил за повеќе од 88 отсто.

Намален број и на земјоделци и на производство

Според податоците на Државниот завод за статистика, во 2022 година, регистрирани се 514.436 хектари обработлива површина, која во споредба со 2021 година е намалена за 0.4 %. Кај обработливата површина во 2022 година, има намалување кај сите категории.

Бројот на регистрирани земјоделци во земјата е околу 65.000, за разлика од пред десетина години кога имало 90.000. Лозарството е во сериозен пад, а сточарството брои 140.000 грла крупен добиток, иако пред речиси една деценија имало 260.000. На ваквиот тренд неодамна укажа и министерот за земјоделство, шумарство и водостопанство, Цветан Трипуновски.

„Во Полошкиот регион според статистиката, последниве години бројот на земјоделци и стопанства е намален за 30%. Може исто така да се забележи дека поголемиот дел на земјиштето сега се пренаменува за поставување на фотоволтаици , со што се уништува плодната земјоделска површина. Ќе произведуваме струја, ама ќе немаме што да јадеме“, вели за ДВ Лилјана Јоноски, извршна директорка на Рурална Коалиција.

Анализите на Државниот завод за статистика покажуваат дека производството во периодот од 2013 до 2023 година се карактеризира со намалување на површините под пченица и тутун, а површините на јачмен и домати бележат пораст. Ако во 2013 година, под пченица имало 80.980 хектари, сега има намалување на површините на 69. 522. За десет години има промени и кај производството на тутун – од некогашните 19.178 хектари, сега е сведено на 14.900 хектари. Спротивно на овој тренд, расте производството на јачмен – ако во 2013 имало 41.944 хектари со оваа житна култура, во 2023 година достигнало до 45.580 хектари. Зошто опаѓа интересот за одгледување на житните култури?

„Ако од килограм брашно вадиме три векни леб, тогаш самото тоа кажува каде е земјоделието. Еден килограм пченица е од 9 до 10 денари, а еден леб од 35 денари па нагоре. Веднаш секој производител прави математика дека нема ќар да произведува. Кајмакот го собираат само трговците. За жал, државата тука никако не може да воспостави баланс и да стави крај на таа ситуација. Битно е дека трговците се главни виновници и за намалувањето производството во земјоделието“, вели Стојкоски од Асоцијацијата за земјоделци од Прилеп.

Субвенциите се добредојдени, но доцнат

Земјоделските субвенции функционираат веќе 17 години. Од буџетот за земјоделството за овие години се одлеани околу 1,5 милијарда евра. Оваа година се предвидуваат 7,2 милијарди денари (120 милиони евра) како поддршка за директни плаќања распределени во програмите за финансиска поддршка. Програмата за финансиска поддршка во земјоделството за 2024 година изнесуваше седум милијарди денари, во 2023 година – 6,4 милијарди денари, а во 2022 година – 3,6 милијарди денари.

Но, субвенциите се димензионирани на тој начин да претставуваат приходна страна на земјоделските семејства, а не да бидат развојни. Парите од субвенциите земјоделците најчесто ги користат за да платат сметки, да купат храна и облека, а многу малку за да воведат современи агротехнички мерки кои ќе ги направат конкурентни и ќе ја намалат цената на производство на земјоделските производи. За разлика од Северна Македонија, регионот – особено Албанија и Србија, забрзано се развиваат во поглед на земјоделското производство, со оглед на тоа дека субвенциите се развојни, а не доходовни.

„Еден земјоделец во зависност од културата којашто ја сади, еве конкретно за пченица, на еден хектар добива субвенција од 200 евра од државата. За некои култури има повеќе, а за некои помалку средства. Преку Програмата за рурален развој и Министерството за земјоделство, точно се знае за која култура колку субвенции следуваат и врз основа на тоа секој може да го планира сопственото производство“, посочува Лилјана Јоноски.

Субвенциите се добредојдени за земјоделците, но тие често доцнат, поради што земјоделците бараат да има и авансно плаќање. Минатата година за првпат се почна со аванска исплата на 30 проценти на сумата, но само за ИПАРД програмата и за инвестиции коишто се преку Програмата за рурален развој.

„Тоа беше добар потег затоа што на тој начин им се дава можност на земјоделците однапред да имаат определени средства, со коишто ќе можат да располагаат тогаш кога им се најпотребни“, вели соговорничката на ДВ.

Вака често субвенциите се исплаќаат во погрешен период, а не на пролет кога треба да се обезбеди теренот за сезонското производство. Во декември беа исплатени 166.704.501,00 денари кон 3.509 корисници за дополнителна државна помош од 20% за носители на земјоделски стопанства. Исто така се исплатија и 16.724.726,00 денари кон 6 корисници за инвестиции за модернизација на земјоделски стопанства. До крајот на 2024 година требаше да бидат исплатени сите субвенции. Но, според министерот Трипуновски до пред некој период се исплаќале субвенции и од 2021, 2022, 2023 година.

Каде завршуваат субвенциите?

Со оглед на тоа дека во земјата станува збор за социјален, а не за развоен модел на субвенционирање, никој не води сметка за што земјоделците ги користат субвенциите.

„Проблемот е што средствата не завршуваат таму каде што треба“, укажува извршната директорка на Рурална Коалиција. Според неа, иако половина од нивите во Пелагонија не се обработуваат, сепак за голем дел од парцелите се земаат субвенции, иако таму ништо не е насадено.

„Парите се земаат, но нема контролен механизам каде завршуваат. Најчесто се трошат за сосема други работи, но никој не инвестира во производствениот процес“, вели Јоноски и додава: „Затоа многу често може да видите дека некој средствата од субвенциите ги потрошил за да купи нова кола или да си го реновира домот, а не се инвестираат во земјоделското призводство. Ако е поинаков моделот – по принос и квалитет тогаш ќе биде поинаква приказната. Тогаш ќе мора да произведете одредени квалитетни количини за да ви дадат субвенции“.

Поради тоа, тие повеќепати иницирале да има контролен механизам, да се знае каде одат парите и да има отчет како се користат средстват. „Една од главните забелешки во сите извештаи на Европската комисија за напредокот на државата, кога ќе дојдете во секторот на земјоделството, се слабите капацитети на Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството и руралниот развој. Тие треба да ја вршат контролата – а  вршат контрола на само на 5 проценти од вкупниот број на земјоделски стопанства во земјата. Тоа е многу мал број за да може да се утврдат недостатоците и како се потрошени партите“, вели Јоноски.

И земјоделците од Прилеп се согласуваат дека парите од субвенциите многу малку се користат за да се воведе некоја модернизација во работниот процес. „Се оди на лични трошоци. Нема контролен механизам како се трошат парите, отчет никој не бара. Кога ќе видите дека државата ќе даде субвенции по основ на некоја гранка во земјоделието, еве на пример за тутунопроизводство или за жито – штом ќе се добијат средствата веднаш има раздвиженост на луѓе во чаршијата и по рестораните. Но, парите лесно се трошат. Албанија и Србија за разлика од нас имаат развоен буџет – средствата го користат за усовршување. Кај нас е буквално потрошувачки – се трошат парите до последен денар без да се вложи во нешто ново“, посочува Стојкоски од Асоцијација за земјоделци од Прилеп.

Тој смета дека треба треба да заживее повеќе задругарството во Македонија, затоа што сега премногу пари се даваат на малите земјоделци. „Реално е тие да земаат субвенции, меѓутоа мојата проценка е тие мали зејоделци им се битни на партиите во даден момент кога ќе треба да гласаат и да заокружат на гласачкото ливче. Затоа се даваат тие пари на малите земјоделци, коишто во даден момент стануваат важно гласачко тело“, посочува нашиот соговорник.

Контроли како се трошат средствата

Од Министерството за земјоделство за ДВ најавуваат дека во наредниот период ќе се засилат контролите на соодветно и наменско користење на средствата од програмите за финансиска поддршка кои ќе овозможат повеќе пари за вистинските земјоделци, како и интензивирање на процесот на акредитација на новите ИПАРД мерки кој ќе овозможи пристап до нови средства кои досега не беа користени.

Дополнителната трансформацијата и подобрувањето на останатите мерки ќе се реализира со програмите од 2026 година поради неопходноста од претходните законски измени предвидени за оваа година. Во политиките за рурален развој и заедничкото управување со пазарите ќе се започне со реализација на низа важни мерки предвидени со стратешкиот документ како што се засилена поддршка на задруги и воспоставување и поддршка на производни организации, поддршка на интегрирани проекти на учесници во ланец на додадена вредност каде заеднички ќе аплицираат откупувачи т.е. преработувачи и земјоделци, како и ќе се обезбеди сериозна поддршка за таргетирани групи корисници со развоен потенцијал, пред се млади земјоделци.

„Планираме и воведување на задолжително осигурување на земјоделското производство преку посебен инструмент“, најавува министерот Трипуновски.

Може ли да се промени моделот?

Министерството за земјоделство смета дека субвенциите даваат резултати. Директните плаќања го одржуваат нивото на производство кај поконкурентните земјоделски подсектори и помагаат во соочување со конкуренцијата од другите земји кои исто така се поддржани во нивните земји со значајни субвенции (вино, градинарски производи, овоштарство, свињарство, овчарство). Кај помалку конкурентните подсектори, а кои се важни за производство на клучните прехрамбени производи, субвенциите го успоруваат падот и заминувањето на производителите од секторот (житни култури, говедарство – млекопроизводство). Истото важи и за трудоинтензивните култури од значење за извозот кои се значајни за одржување на цели рурални региони, како што е тутунот.

Но, дел од земјоделските здруженија со години наназад бараат да се промени моделот на доделување на субвенции којшто во моментов е по површина и дополнително по производство. „Меѓутоа ова е социјален модел на доделување на субенции, а не развоен – не се доделува по основ на квантитет и квалитет. Тоа е она што  ние го бараме – систем на развојни субвенции каде што вие вложувате дополнително во тие коишто веќе покажале добро резултати во производството. Со години говориме за ова, но нема слух за институциите“, вели Јоноски.

Детектирани низа слабости

Од Министерството за земјоделство за ДВ укажуваат дека имаат детектирано низа слабости на досегашниот модел. За разлика од стратешката определба за најмалку 35% алоцирани средства за структурните мерки и мерките од политиките за рурален развој, во изминатиот период вкупните средства исплатени за овој тип на развојни мерки, збирно од национални и европски средства (ИПАРД), е околу 20%.

„Генералниот заклучок е дека поставеноста на системот на директните плаќања во изминатиот период е комплексна, дополнително фрагментирана и искомплицирана, со по неколку типа на директни плаќања за една иста култура. Поддршката не соодејствува со стратешкиот документ и не придонесува во насока на прилагодување кон Заедничката земјоделска политика на ЕУ и оттука има потреба од промени“, велат надлежните.

Тие сметаат дека постапките за аплицирање за програмите за поддршка се усложнети со барање земјоделците најмалку два пати да доаѓаат во подрачните единици на министерството да аплицирааат што доведе голем дел од нив и воопшто да не ги остварат своите права. „За дел од мерките немало предвидено функционален контролен систем, што резултираше со драстично поголем број на пријавени производни капацитети од реалните (пр. пчеларство), а за дел од мерките се идентификувани несоодветни или ниски критериуми кои треба да ги исполнат корисниците кои овозможуваа шпекулативни однесувања“, објаснуваат од министерството.

Поради тоа министерот Трипуновски смета дека постојниот модел има потреби од сериозни подесувања во насока на подобрување на политиките на директни плаќања колку што е можно повеќе со исправање на грешките од изминатиот 8 годишен период и концентрирање на типот на мерките од политиките кои продуцираат развој.

„Зголемен износ на средства ќе се алоцираат кон мерките од политиката за руруален развој каде ќе се кофинансираат инвестициите во бизнисите и руралната инфраструктура вклучително во наводнувањето и одводнување, потоа со мерките од политиката за уредување на пазарите со земјоделски производи,за заштита од климатските промени и управување со ризици и реирање и трансфер на знаење“, најавува тој.

Плановите се да се зголеми износот на поддршката преку директни плаќања кај подсектори кои се соочуваат со сериозен пад во производството, а производуваат производи важни за исхрана на населението, како што се сточарските подсектори на пример.

Зголемувањето на средствата за поддршка, кое согласно владината програма треба да биде во износ до 180 милиони евра, ќе биде насочено кон инвестициските мерки за рурален развој за модернизација и достигнување на европските стандарди кај земјоделските стопанства, преработувачките и маркетинг капацитети, засилени инвестиции во наводнување и одводнување, и поддршка на пазарните форми на здружување (задруги и Организации на производители) и за поставување на ефикасен Систем за знаење и иновации во земјоделството.

Веќе е укинат комплицираниот и несодветен систем на двојно и условено аплицирање кое ги комплицираше постапките за администрација и контрола и за корисниците и за институциите. Трансформирани или укинати се дел од мерките со несоодветни критериуми кои овозможуваа концентрација на големи средства кај мал број на корисници, или пак онаку каде што непотребно се повторуваа повеќе мерки за една иста култура, велат од ресорното министерство.