Змиско око од Кочани

Тој што го смисли името на операцијата во 2007 година, кога  беа апсени десетици луѓе кои работеа на патарините – „Змиско око“ –  имал некаков смисол за ингениозност. Не дека името на операцијата имаше некаква допирна точка со спектакуларното апсење со специјалци во ноември 2007 и траеше неколку дена, и што тогашната министерка за внатрешни работи  Гордана Јанкулоска  велеше дека се реализирала најголемата, најдолгата и најмасовната операција дотогаш, туку што синтагмата „змиско око“ стана симбол за тоа колку една истрага може да биде толку контроверзна. Колку судењата во  процесот што траеше 16 години беа неефикасни и контрадикторни, колку за луѓето уапсени во таа операција судењата се претворија во голгота на нивните животи. Всушност, животите им ги претворија во судски процеси кои завршија во октомври 2023 кога со чудните измени на Кривичниот законик нивните дела застареа.

Апелацискиот суд три пати го враќаше предметот пред Кривичниот суд, а имаше и осудителни, условни и ослободителни пресуди. Уапсените се гонеа дека организирано формирале злосторничка дружина која не издавала фискални сметки за платени патарини, а парите ги ставале во џеб, по што организирано ги делеле. Имаше уште еден речиси идентичен случај –  „Змиско око 2“, во кој дваесетина обвинети беа ослободени за „злоупотреба на службената положба“. И во овој случај Апелацискиот суд ги укинуваше пресудите на Кривичниот суд.

Многумина, особено од помладите читатели, имаат редица прашања за тоа што, всушност, беше процесот „Змиско око“, кој сега толку често се споменува во истрагата, апсењата и притворите за  трагедијата во Кочани. Дали масовните апсења на осомничените кои биле на некаква функција уште од 2012 година може да го претворат овој случај во „кочанско змиско око“, за тој потоа да се претвори во долгогодишна судска одисеја во која малку ќе се сеќаваме на жртвите од Кочани, а многу повеќе ќе се занимаваме со умешноста на адвокатите да наоѓаат слаби точки во предметите на обвинителите, а една навистина екстремно траорна трагедија да се претвори во политичка фарса.

Јавниот обвинител Љупчо Коцевски пред некој ден на Телма велеше дека е свесен оти  истрагата за Кочани  може да се претвори во ново „Змиско око“ и дека размислуваат одговорноста на осомничените да се распореди во неколку групи за поедноставно судење. На колку групи? На пет по десетина луѓе (и можеби повеќе, затоа што истрагата не е завршена). На седум-осум групи? Во овој момент не што ние не можеме да одговориме, туку ни обвинителството нема прецизна слика што сака да направи со толку многу осомничени, во овој момент 59. Јасно е дека сака да покаже дека системот, преку примерот на Кочани, не функционирал  и дека бил подјаден или изеден од јавашлак и корупција. Но прашањето што го поставуваат сѐ повеќе експерти, луѓе од правосудната сфера, е дека токму широчината на оваа истрага, во која досега речиси целосно се опфатени само поранешни функционери, раководители, службеници и полицајци, може да го поткопа огромниот напор на обвинителите.

Бранителите на широчината

Оваа широчина на истрагата  беспоговорно ја бранат претставниците на владејачката ВМРО-ДПМНЕ, затоа што смртта на 62-те лица во дискотеката „Пулс“ предизвикува сериозна политичка последица за партијата и генерално власта. Како што потпретседателот на Собранието и член на ИК на ВМРО-ДПМНЕ, Антонијо Милошоски, во четвртокот на Алсат изјави дека „ваквата темелност во истрагата, која што оди и неколку години наназад, е правно издржана“. Но ни тој, ни другите вмровски претставници, а ни државниот обвинител Љупчо Коцевски немаат добро објаснување зошто во досегашниот тек на истрагата не е опфатен ни актуелниот министер за економија (девет месеци на оваа функција) ниту пак полициските командири во Штип и Кочани или други полициски службеници, кои раководеа или беа на функции во времето на пожарот на 16 март. Ова е голем политички товар за  ВМРО-ДПМНЕ,  но партијата во овој момент се реши тој товар да го носи на грб, веројатно верувајќи дека со време тој товар ќе калира.

Но прашање е дали обложувањето на оваа стратегија на крајот политички ќе се исплати. Не е некое големо откритие  дека министерот за внатрешни работи, Панче Тошковски, ќе биде трајно обележан  дека во негово време се случи оваа досега најголема трагедија и дека наместо барем да понуди оставка од морални причини, тој се реши да пишува политички памфлети и давајќи едни те исти изјави за тоа колку лошо се работело во минатото. И дека Министерството под негова команда работело прецизно како некаков саат. За негова жал, тој може да напише уште десет такви памфлети (како оној долгиот пред неколку дена), но тоа нема ништо да промени во перцепцијата на јавноста во наредните десетлетија – дека тој останал морално нечувствителен (барем јавно) за смртта на толку многу млади луѓе. Неговата политичка кариера на одреден начин е завршена. Тој може да остане на функцијата до крајот на мандатот на оваа влада. Може да добие и друга функција потоа, но тој ќе ја носи со себе оваа трагедија како лепра.

Доколку поднесеше оставка  (или му беше дозволено тоа), јавноста ќе можеше да го протолкува тоа како доблестен чин, па ќе имаше можност подоцна политички да се реинвестира. Сега работите изгледаат како да се доцна за него. А и премиерот  Христијан Мицкоски  можеше да ја менаџира таа оставка, затоа што на тој начин ќе ја штитеше владата (а и партијата) од бурите кои може да бидат уште поголеми во идните месеци. Има едно правило во политиката – премиер или претседател во одреден момент, кога тоа претставува голем товар за власта, за одреден скандал или трагедија се ослободуваат од министри (без оглед колку и да им се тие политички или на друг начин блиски) за да го сочуваат или обноват наративот. На пример, српскиот претседател Александар Вучиќ се откажа прво од министерот за инфраструктура Горан Весиќ по падот на настрешницата во Нови Сад, а подоцна и од премиерот Милош Вучевиќ (кој е и претседател на Српската напредна партија) и од градоначалникот на Нови Сад по нападот на активистите на СНС на двајца новосадски студенти. Тој напад беше минорен во однос на корупцијата околу поправката на настрешницата, но Вучиќ како политички итрец, сакаше да го амортизира огромното незадоволство во Србија, поттикнато од масовните протести на студентите, и на некаков начин да ја сврти фортуната на своја страна. Србија сега има нова влада.

Мицкоски ја нема таа политичка итрина, ниту искуство. Тој реши да го брани  директорот на АНБ, Бојан Христовски,  околу неговиот наводен сертификат за англиски јазик од јазично студио во Бугарија што не постои, затоа што мисли дека одлуката за неговиот избор мора да биде конечна и таа не треба да се доведува под прашање. Дури не го ни смени ни пaртискиот активист од Демир Хисар и заменик-директор на „Македонија пат“, Сашо Дранго, за снимката со отепаната мечка. Иако премиерот јавно изјави дека не верува во приказната на Дранго дека мечката ја нашол отепана на патот, па потоа ја влечел на ридот. Сашо Дранго не беше сменет, ниту поднесе оставка, туку беше заменет откако му истече привремениот шестмесечен мандат во претпријатието.